Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt
DES ALGORITMIDA KALITLARNI GENERATSIYA QILUVCHI HAMDA SHIFRLASHNI AMALGA OSHIRUVCHI DASTURIY TA’MINOT ISHLAB CHIQISH
1 Abu Rayhon Beruniy Nomidagi Urganch davlat universiteti
Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.19810506
Keywords
Abstract
Ushbu maqolada Data Encryption Standard (DES) simmetrik blokli shifrlash algoritmini amalga oshiruvchi va uning ishlashini bosqichma-bosqich vizuallashtirib ko‘rsatuvchi interaktiv dasturiy ta’minot ishlab chiqish masalasi ko‘rib chiqilgan.
DES- 64 bitli blokli simmetrik shifrlash algoritmi bo‘lib, 56 bitli kalit va 16 ta Feistel tarmog‘i raundidan foydalanadi. Maqolada kalit generatsiya jarayoni (PC-1 va PC-2 permutatsiyalar, siklik siljishlar), Feistel funksiyasining matematik asoslari (kengaytirish permutatsiyasi, XOR operatsiyasi, 8 ta S-blok, P-permutatsiya) batafsil bayon etilgan. Ishlab chiqilgan dastur JavaScript va Adobe Animate/CreateJS texnologiyalari yordamida yaratilgan bo‘lib, algoritmning har bir bosqichini foydalanuvchi uchun qulay interaktiv tarzda namoyish etadi. Dastur boshlang‘ich permutatsiya, kalit raundlari generatsiyasi, 16 ta Feistel shifrlash raundi, S-blok ishlash jarayoni va yakuniy permutatsiyani animatsiya bilan ko‘rsatadi. NIST SP 800-20 standart test vektorlari yordamida dasturning to‘g‘riligi to‘liq tasdiqlangan. Tajriba natijalari ishlab chiqilgan vizualizatsiya vositasining kriptografiya fanlari o‘qitilishida samarali qo‘llanma sifatida xizmat qila olishini ko‘rsatadi.
References
- Xolmatov B., Narzullayev O., "O‘zbekistonda axborot xavfsizligi tizimini rivojlantirish istiqbollari," RTvaSI jurnali, 2023, 2-son, 45–52-betlar.
- D. Stinson, Cryptography: Theory and Practice. 3rd ed. CRC Press, 2005.
- E. Biham, A. Shamir, Differential Cryptanalysis of the Data Encryption Standard. Springer, 1993.
- C. Paar, J. Pelzl, Understanding Cryptography. Springer, 2009.
- J. Katz, Y. Lindell, Introduction to Modern Cryptography. 3rd ed. CRC Press, 2020.
- NIST Special Publication 800-20: Modes of Operation Validation System. 1999.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6079-sonli farmoni: ‘Raqamli O‘zbekiston 2030’ strategiyasi. Toshkent, 2020.
- B. Schneier, Applied Cryptography. 2nd ed. Wiley, 1996.
- National Institute of Standards and Technology. FIPS Publication 46-3: Data Encryption Standard. U.S. Department of Commerce, 1999.
- Electronic Frontier Foundation. Cracking DES: Secrets of Encryption Research, Wiretap Politics and Chip Design. O‘Reilly Media, 1998.
- H. Feistel, "Cryptography and Computer Privacy," Scientific American, vol. 228, no. 5, pp. 15–23, 1973.
- A. J. Menezes, P. C. van Oorschot, S. A. Vanstone, Handbook of Applied Cryptography. CRC Press, 1996.