JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

DES ALGORITMIDA KALITLARNI GENERATSIYA QILUVCHI HAMDA SHIFRLASHNI AMALGA OSHIRUVCHI DASTURIY TA’MINOT ISHLAB CHIQISH

Xudayberganov Temur Rustamovich1, Bekturdiyev Akmal Po‘lat o‘g‘li1, Durdimatov Mansur Didar o‘g‘li1

1 Abu Rayhon Beruniy Nomidagi Urganch davlat universiteti

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.19810506

Keywords

DES algoritmi S-blok P-permutatsiya kriptografiya Feistel tarmog‘i axborot xavfsizligi vizualizatsiya kalit generatsiya simmetrik shifrlash

Abstract

Ushbu maqolada Data Encryption Standard (DES) simmetrik blokli shifrlash algoritmini amalga oshiruvchi va uning ishlashini bosqichma-bosqich vizuallashtirib ko‘rsatuvchi interaktiv dasturiy ta’minot ishlab chiqish masalasi ko‘rib chiqilgan.
DES- 64 bitli blokli simmetrik shifrlash algoritmi bo‘lib, 56 bitli kalit va 16 ta Feistel tarmog‘i raundidan foydalanadi. Maqolada kalit generatsiya jarayoni (PC-1 va PC-2 permutatsiyalar, siklik siljishlar), Feistel funksiyasining matematik asoslari (kengaytirish permutatsiyasi, XOR operatsiyasi, 8 ta S-blok, P-permutatsiya) batafsil bayon etilgan. Ishlab chiqilgan dastur JavaScript va Adobe Animate/CreateJS texnologiyalari yordamida yaratilgan bo‘lib, algoritmning har bir bosqichini foydalanuvchi uchun qulay interaktiv tarzda namoyish etadi. Dastur boshlang‘ich permutatsiya, kalit raundlari generatsiyasi, 16 ta Feistel shifrlash raundi, S-blok ishlash jarayoni va yakuniy permutatsiyani animatsiya bilan ko‘rsatadi. NIST SP 800-20 standart test vektorlari yordamida dasturning to‘g‘riligi to‘liq tasdiqlangan. Tajriba natijalari ishlab chiqilgan vizualizatsiya vositasining kriptografiya fanlari o‘qitilishida samarali qo‘llanma sifatida xizmat qila olishini ko‘rsatadi.

Views: 87 Published: 2026-04-28 Pages: 91-95 Volume: 4 Issue: 2

References

  1. Xolmatov B., Narzullayev O., "O‘zbekistonda axborot xavfsizligi tizimini rivojlantirish istiqbollari," RTvaSI jurnali, 2023, 2-son, 45–52-betlar.
  2. D. Stinson, Cryptography: Theory and Practice. 3rd ed. CRC Press, 2005.
  3. E. Biham, A. Shamir, Differential Cryptanalysis of the Data Encryption Standard. Springer, 1993.
  4. C. Paar, J. Pelzl, Understanding Cryptography. Springer, 2009.
  5. J. Katz, Y. Lindell, Introduction to Modern Cryptography. 3rd ed. CRC Press, 2020.
  6. NIST Special Publication 800-20: Modes of Operation Validation System. 1999.
  7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6079-sonli farmoni: ‘Raqamli O‘zbekiston 2030’ strategiyasi. Toshkent, 2020.
  8. B. Schneier, Applied Cryptography. 2nd ed. Wiley, 1996.
  9. National Institute of Standards and Technology. FIPS Publication 46-3: Data Encryption Standard. U.S. Department of Commerce, 1999.
  10. Electronic Frontier Foundation. Cracking DES: Secrets of Encryption Research, Wiretap Politics and Chip Design. O‘Reilly Media, 1998.
  11. H. Feistel, "Cryptography and Computer Privacy," Scientific American, vol. 228, no. 5, pp. 15–23, 1973.
  12. A. J. Menezes, P. C. van Oorschot, S. A. Vanstone, Handbook of Applied Cryptography. CRC Press, 1996.