JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

EKOLOGIK MONITORING TIZIMLARIDA HAVO SIFATI INDEKSINI BASHORATLASH MODELLARI

Mamatov Narzullo Solijanovich1, Asqarov Qudrat Azatbayevich2

1 Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti milliy tadqiqot universiteti

2 Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti milliy tadqiqot universiteti tayanch doktoranti

Keywords

mashinali o‘qitish Havo sifati indeksi regressiya ko‘p qatlamli perseptron atmosfera ifloslanishi Ekologik monitoring neyron tarmoqlar bashoratlash modellari.

Abstract

Mazkur tadqiqot ishida ekologik monitoring tizimlarida havo sifati indeksini (HSI) bashoratlashning mashinali o‘qitish algoritmlari tadqiq etilgan bo‘lib, unda mahalliy hududlarda o‘rnatilgan 12 turdagi sensorlardan bir yil davomida yig‘ilgan 17,520 ta kuzatuv stansiyalari ma’lumotlari to‘plamidan foydalanilgan. Regressiya va ko‘p qatlamli perseptron (MLP) neyron tarmoq modellari HSI qiymatlarini bashoratlashda foydalanilgan va natijalar tahlil etilgan hamda taqqoslangan. Korrelyatsion tahlil natijalari oltingugurt dioksidi (SO₂) konsentratsiyasi HSI bilan eng yuqori bog‘liqlikka ega (r = 0.78) ekanligini ko‘rsatgan. Ikkala model ham yuqori aniqlikni ta’minlagan, ya’ni regressiya R² = 0.96, MLP esa R² = 0.98 ko‘rsatkichini qayd etgan. MLP modeli yuqori aniqlikka erishishi bilan birga, o‘rtacha kvadratik xatolik ko‘rsatkichi bo‘yicha ham sezilarli ustunlikka ega bo‘lgan. Tadqiqot natijalari asosida ekologik monitoring tizimlarida havo sifatini aniq bashoratlash uchun ikki bosqichli yondashuv taklif etilgan bo‘lib, bunda kundalik monitoring uchun tezkor regressiya modeli va murakkab holatlar uchun aniqligi nisbatan yuqori bo‘lgan MLP modelini qo‘llash zarurligi ta’kidlab o‘tilgan

Views: 104 Published: 2026-06-28 Pages: 287-294 Volume: 4 Issue: 3

References

  1. M. Narzillo, A. Bakhtiyor, K. Shukrullo, O. Bakhodirjon, and A. Gulbahor, “Peculiarities of face detection and recognition,” 2021 International Conference on Information Science and Communications Technologies (ICISCT), pp. 1–5, Nov. 2021, doi: 10.1109/icisct52966.2021.9670086.
  2. Gupta, R., & Singla, P. (2023). Implementation of Feature Engineering in Prediction of AQI in India using Machine Learning. International Journal on Recent and Innovation Trends in Computing and Communication. https://doi.org/10.17762/ijritcc.v11i11s.8070.
  3. Jiang, W. (2021). The Data Analysis of Shanghai Air Quality Index Based on Linear Regression Analysis. Journal of Physics: Conference Series, 1813. https://doi.org/10.1088/1742-6596/1813/1/012031.
  4. Chai, Tianfeng & Draxler, R.. (2014). Root mean square error (RMSE) or mean absolute error (MAE)?. Geosci. Model Dev.. 7. 10.5194/gmdd-7-1525-2014.
  5. He, Y., Qi, D., & Bure, V. (2022). New application of multiple linear regression method - A case in China air quality. Vestnik of Saint Petersburg University. Applied Mathematics. Computer Science. Control Processes. https://doi.org/10.21638/11701/spbu10.2022.406.
  6. Ganesh, S., Modali, S., Palreddy, S., & Arulmozhivarman, P. (2017). Forecasting air quality index using regression models: A case study on Delhi and Houston. 2017 International Conference on Trends in Electronics and Informatics (ICEI), 248-254. https://doi.org/10.1109/ICOEI.2017.8300926.
  7. N. S. Mamatov, N. A. Niyozmatova, M. M. Jalelova, A. N. Samijonov, and Sh. X. Tojiboyeva, “Methods for improving contrast of agricultural images,” E3S Web of Conferences, vol. 401, p. 04020, Jan. 2023, doi: 10.1051/e3sconf/202340104020.
  8. Julfikar, S. & Ahamed, Shahajahan & Rehena, Zeenat. (2021). Air Quality Prediction Using Regression Models. 10.1007/978-981-16-3067-5_19.
  9. Nigam, Shivangi & Rao, B & Kumar, Navneet & Mhaisalkar, V. (2016). Air Quality Index – A Comparative Study for Assessing the Status of Air Quality. 6. 267-274.
  10. T. S. Anggraini, H. Irie, A. D. Sakti, and K. Wikantika, “Global Air Quality Index prediction using integrated spatial observation data and geographics machine learning,” Science of Remote Sensing, p. 100197, Feb. 2025, doi: 10.1016/j.srs.2025.100197.
  11. D. Muhamediyeva, N. Mamatov, B. Jumayev, and A. Samijonov, “Model of Analysis of Ecological-Economic Processes,” E3S Web of Conferences, vol. 574, p. 05001, Jan. 2024, doi: 10.1051/e3sconf/202457405001.
  12. Tian, L., Sun, Y., & Chi, J. (2023). Climate Impact and Feasibility Analysis of Global Green GDP Based on Improved Weight Method and K-Means Method. Highlights in Science, Engineering and Technology. https://doi.org/10.54097/hset.v59i.10085.
  13. X. Zhang et al., “Linking urbanization and air quality together: A review and a perspective on the future sustainable urban development,” Journal of Cleaner Production, vol. 346, p. 130988, Feb. 2022, doi: 10.1016/j.jclepro.2022.130988.