JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

KON SANOATI HUDUDLARINING EKOLOGIK HOLATINI INTELLEKTUAL BAHOLASH UCHUN KO‘P O‘LCHOVLI MONITORING MA’LUMOTLARINING FORMAL MODELI

Hudayberdiyev Mirzaakbar Khakkulmirzayevich1, Nurmuhamedov Tolaniddin Ramziddinovich2, Khalmedova Lola Abdukadirovna2, Nosir Shukurov3

1 Muxammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiti

2 Toshkent davlat transport universiteti

3 Geologiya va geofizika institute

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.23610597

Keywords

o‘quv tanlanma formal model kombinatorik optimallashtirish Ekologik monitoring kon sanoati Min-Max normallashtirish intellektual tahlil Evklid masofasi ekologik indikator ko‘p o‘lchovli ma’lumotlar

Abstract

Ushbu maqolada kon sanoati hududlarining ekologik holatini intellektual baholashda foydalaniladigan ekologik monitoring ma’lumotlarining formal-matematik modeli ishlab chiqilgan. Tadqiqotda ekologik monitoring natijalari ko‘p o‘lchovli kuzatuv obyektlari, ekologik indikatorlar to‘plami va ma’lumotlar matritsasi ko‘rinishida formal tavsiflangan. Turli o‘lchov birliklariga ega indikatorlarni yagona o‘lchov oralig‘iga keltirish uchun Min-Max normallashtirish mexanizmi qo‘llanilgan. Monitoring obyektlari o‘rtasidagi o‘xshashlikni aniqlash maqsadida Evklid masofasi va o‘quv tanlanma shakllantirilgan. Indikatorlar sonining ortishi bilan yuzaga keladigan kombinatorik murakkablik matematik jihatdan ifodalangan. Taklif etilgan formal model ekologik monitoring ma’lumotlarini keyingi bosqichlarda klasterlash, indikatorlarning informativligini aniqlash, ekologik xavfni baholash va qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash uchun yagona matematik asos yaratadi. Modelning amaliy qo‘llanilishi Olmaliq va Angren sanoat hududlariga oid ekologik monitoring ma’lumotlari asosida ko‘rib chiqilgan.

Views: 110 Published: 2026-10-24 Pages: 290-295 Volume: 4 Issue: 5

References

  1. Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., Rhakhmonkulova, Sh., Kodirov, O., Yua, J., Barness G., Kersten, M., Steinberger, Y. Successive development of soil ecosystems at abandoned coal-ash landfills. Ecotoxicology. 2014. https://doi.org/10.1007/s10646-014-1227-5
  2. Bandowe, BAM., Shukurov, N., Leimer, S. Kersten M., Steinberger Y., Wilcke W. Polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) in soils of an industrial area in semi-arid Uzbekistan: spatial distribution, relationship with trace metals and risk assessment. Environ Geochem Health. 2021, 43, 4847-4861. https://doi.org/10.1007/s10653-021-00974-3
  3. Nurmuhamedov T.R., Xudayberdiyev M.X., Xalmedova L.A. //International coference of integrated science: International multidisciplinary scientific-theoretical conference. Volume 1, Issue 4 2026, 43-47 Pp.
  4. Shukurov N., Pen-Mouratov S., Steinberger Y., Kersten M. Soil biogeochemical properties of Angren industrial area, Uzbekistan // J. Soils & Sediments, 9 (2009) 206-215 https://doi.org/10.1007/s11368-009-0079-8
  5. Shukurov, N., Kodirov, O., Peitzsch, M., Kersten, M., Pen-Mouratov, S., Steinberger, Y. Coupling geochemical, mineralogical and microbiological approaches to assess the health of contaminated soil around the Almalyk mining and smelter complex, Uzbekistan. J. Science of the Total Environment. 2014, 476-477:447-459. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2014.01.031
  6. Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., and Steinberger, Y. Influence of industrial heavy metal pollution on soil free-living nematode population // Environmental Pollution, 152 (2008) 172-183 https://doi.org/10.1016/j.envpol.2007.05.007
  7. Xudayberdiyev M.X., Tojiboyev B.M., Samadova F.K. Algorithms for feature extraction and optimisation of object recognition operator // Shemical Technology Control and Management. – Tashkent, 2025. – Vol. 122, Issue 2. – Pp. 46-54.
  8. Xudayberdiyev M.X, To‘xtasinova R.G., Tojiboyev B.M., Ravshanov A.A.. Klasterizatsiyada o‘qitishni optimallashtirish: ketma-ketlik limiti yondashuvi. “Raqamli transformatsiyaning keyingi to‘lqini: Sun’iy intelekt, zamonaviy telekommunikatsiyalar, kiberxavfsizlik va barqaror innovatsiyalar” Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. Qarshi-2026, 20-21 may, 8-14 b.
  9. Kodirov O., Shukurov N. Heavy metal distribution in soils near the Almalyk mining and smelting Industrial area, Uzbekistan. Acta Geologica Sinica, 2009, 83(5):985-990. https://doi.org/10.1111/j.1755-6724.2009.00127.x
  10. Shukurov N., Pen-Mouratov S., Steinberger Y. The impact of the Almalyk Industrial Complex on soil chemical and biological properties// Environmental Pollution 136 (2005) 331-340. www.elsevier.com/locate/envpol
  11. Xudayberdiyev M.X., Tojiboyev B.M., Achilov B.S., Alimqulov N.M., Ravshanov A.A. Integrating fractal dimension and time series analysis for optimized hyperspectral image classification // Advanced Computing: An International Journal (ACIJ), Vol.16, No.4, July 2025, pp.1-20.
  12. M.Kh. Khudayberdiev., A.Sh. Khamroev., Kh.M.Muraeva, A review for different approaches of tomato leaf disease detection, “DIGITAL TRANSFORMATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE: PROBLEMS, INNOVATIONS AND TRENDS” 1st international scientific - practical conference, Tashkent-2025. – P.274-277.
  13. M.Kh. Khudayberdiev., Kh.M.Muraeva, A.Sh. Khamroev, Applying to the algorithm of calculating estimates for clustering problems, “Кимёвий технология. Назорат ва бошкарув” Халқаро илмий - техникавий журнал, 6(108)/2022. –B. 16-22.
  14. Tojiboyev B.M., Xudayberdiyev M.X., To‘xtasinova R.G‘. Qismiy presedent tamoyillari asosida yer yuzasi tasvirlarini qayta ishlash algoritmlari [Algorithms for processing land-surface images based on partial precedent principles] // O‘zbekiston milliy axborot agentligi – O‘zA ilm-fan bo‘limi “Elektron jurnal”. Ilmiy nashr 2023 yil sentyabr soni №09 (47), 214-219 b.
  15. Pen-Mouratov, S., Shukurov, N., and Steinberger, Y. Soil free-living nematodes as indicators of both industrial pollution and grazing activity in Central Asia", J. Ecological Indicators, 10 (2010) 955-967. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2010.02.005