Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt
KON YO‘LLARIDA HAVO OQIMLARINING AERODINAMIK PARAMETRLARINI ANIQLASHNING KO‘P DARAJALI MODELI
1 Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti
2 O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Navoiy bo‘limi
Keywords
Abstract
Kon ishlarining chuqurligi ortishi natijasida shamollatish tizimlarida aerodinamik jarayonlarni aniq baholash zaruriyati kuchaymoqda. Mavjud bir o‘lchovli tarmoq modellari havo oqimining fazoviy xususiyatlarini to‘liq ifodalamaydi, uch o‘lchovli modellashtirish natijalari esa tarmoq hisoblariga tizimli integratsiya qilinmaydi, sun’iy intellektga asoslangan usullar esa boshlang‘ich ma’lumotlar sifatiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Tadqiqotning maqsadi aerodinamik parametrlarni aniqlashning ko‘p darajali modelini hamda darajalararo parametrlarni ikki tomonlama uzatish mexanizmini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda Reynolds bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan Navye-Stoks tenglamalari, k-ω Shear Stress Transport (SST) turbulentlik modeli hamda surrogat modellashtirish usullari qo‘llanildi. Natijada uch darajali (makro-, mezo- va prognoz darajasi) hisoblash modeli, aerodinamik qarshilikni uch o‘lchovli hisobdan aniqlash algoritmi va uning tarmoq modeliga uzatish usuli taklif etildi. Ilmiy yangilik parametrlarning ikki tomonlama almashinuviga asoslangan integratsiyalashgan yondashuv orqali empirik qarshilik koeffitsiyentlariga bog‘liqlikni kamaytirishdan iborat bo‘lib, unda chuqurlik omili - zichlikning barometrik va termik o‘zgarishi hamda tabiiy tortish - yagona hisob zanjiriga birlashtiriladi. Taklif etilgan model shamollatish tarmoqlarining energiya samaradorligini baholash, yuqori energiya yo‘qotishlariga ega uchastkalarni aniqlash va texnik yechimlarni maqsadli yo‘naltirish imkonini beradi.
References
- Kruglov Yu. V. Metody sovershenstvovaniya sovremennykh algoritmov rascheta statsionarnogo vozdukhoraspredeleniya v ventilyatsionnykh setyakh [Methods for improving modern algorithms for calculating stationary air distribution in ventilation networks] // Materialy ezhegodnoy nauchnoy sessii GI UrO RAN. — Perm, 2007.
- Yang X., Li H. Digital twin-driven deep learning prediction and adaptive control for coal mine ventilation systems // Scientific Reports. — 2025. — DOI: 10.1038/s41598-025-30513-4.
- Mislibayev I. T., Musurmanov E. Sh. Application of an air curtain to improve airflow control in the air transmission shaft of the Guzhumsoy mine // Science and Innovative Development. — 2023. — Vol. 6, No. 5. — P. 23–32.
- Gendrue N., Liu S., Bhattacharyya S., Clister R. An investigation of airflow distributions with booster fan for a large opening mine through field study and CFD modeling // Tunnelling and Underground Space Technology. — 2023. — Vol. 132. — Art. 104856. — DOI: 10.1016/j.tust.2022.104856.
- Karagianni M., Benardos A. Machine learning techniques to model and predict airflow requirements in underground mining // Materials Proceedings. — 2023. — Vol. 15, No. 1. — Art. 17. — DOI: 10.3390/materproc2023015017.
- Mokhirev N. N. Provetrivanie podzemnykh gornodobyvayushchikh predpriyatiy [Ventilation of underground mining enterprises]. — Perm, 2001. — 280 p.
- Tsoy S., Ryazantsev G. K. Printsip minimuma i optimalnaya politika upravleniya ventilyatsionnymi i gidravlicheskimi setyami [The minimum principle and optimal control policy for ventilation and hydraulic networks]. — Alma-Ata: Nauka, 1968. — 257 p.
- Semin M., Kormshchikov D. Application of artificial intelligence in mine ventilation: a brief review // Frontiers in Artificial Intelligence. — 2024. — Vol. 7. — Art. 1402555. — DOI: 10.3389/frai.2024.1402555.
- Makhmudov A., Musurmanov E. Sh., Akhmedov S. T. Povyshenie effektivnosti provetrivaniya shakhty upravleniem potokom vozdukha [Improving the efficiency of mine ventilation by air flow control] // Universum: tekhnicheskie nauki. — 2023. — No. 9 (114). — DOI: 10.32743/UniTech.2023.114.9.16013.
- Vives J., Bascompta M., de Felipe J. J., Sanmiquel L. Computational fluid dynamics (CFD) study to optimize the auxiliary ventilation system in an underground mine // DYNA. — 2022. — Vol. 89, No. 221. — P. 84–91. — DOI: 10.15446/dyna.v89n221.100297.
- Osintseva A. V., Kozyrev S. A. Obosnovanie effektivnykh variantov regulirovaniya ventilyatsii podzemnogo rudnika i optimizatsii parametrov regulyatorov posredstvom geneticheskogo algoritma [Justification of effective options for regulating underground mine ventilation and optimizing regulator parameters using a genetic algorithm] // Vestnik MGTU. — 2011. — Vol. 14, No. 3. — P. 530–534.
- Tang W., Zhang Q., Li L., Chen R., Li H., Wang H., Liu X. Hybrid CNN-MLP architecture data-driven airflow parameters perception in underground metal mine // Expert Systems with Applications. — 2025. — Vol. 279. — Art. 127441. — DOI: 10.1016/j.eswa.2025.127441.
- Kabulov A., Kalandarov I., Raxmatov D., Namozov N. Control System and Algorithm for Construction of Optimal Technological Routes for Machining Parts in the Machining Shop // Beskopylny A., Shamtsyan M., Artiukh V. (eds). XV International Scientific Conference “INTERAGROMASH 2022”. Lecture Notes in Networks and Systems, vol. 575. — Cham: Springer, 2023. — DOI: 10.1007/978-3-031-21219-2_288.
- Kirin B. F., Dikolenko E. Ya., Ushakov K. Z. Aerologiya podzemnykh sooruzheniy (pri stroitelstve) [Aerology of underground structures (during construction)]. — Lipetsk: Lipetskoe izdatelstvo, 2000. — 456 p.
- Mislibayev I. T., Makhmudov A., Musurmanov E. Sh. Research and analysis of ventilation system and ventilation equipment of deep horizons of ore mines // Academic Research in Educational Sciences. — 2021. — Vol. 2, No. 12. — P. 446–450.
- Halim A. Ventilation requirements for diesel equipment in underground mines — are we using the correct values? — Luleå: Luleå University of Technology, 2017. — 29 p.
- Kalandarov I. Algorithm for the Problem of Loading Production Capacities in Production Systems // Beskopylny A., Shamtsyan M. (eds). XIV International Scientific Conference “INTERAGROMASH 2021”. Lecture Notes in Networks and Systems, vol. 246. — Cham: Springer, 2022. — DOI: 10.1007/978-3-030-81619-3_99.
- Kaledina N. O., Kobylkin S. S. Obemnoe modelirovanie kak metod issledovaniya i upravleniya termo- i aerogazodinamicheskimi protsessami na gornykh predpriyatiyakh [Volumetric modeling as a method for studying and controlling thermo- and aerogasdynamic processes at mining enterprises] // Gornyy informatsionno-analiticheskiy byulleten. — 2013. — P. 149–156.
- Kalandarov I. Development of Mathematical Models of Problems of Management the Production Division with a Discrete Unit Type Production // Shamtsyan M., Pasetti M., Beskopylny A. (eds). Robotics, Machinery and Engineering Technology for Precision Agriculture. Smart Innovation, Systems and Technologies, vol. 247. — Singapore: Springer, 2022. — DOI: 10.1007/978-981-16-3844-2_52.
- Yi H., Kim M., Lee D., Park J. Applications of computational fluid dynamics for mine ventilation in mineral development // Energies. — 2022. — Vol. 15, No. 22. — Art. 8405. — DOI: 10.3390/en15228405.