Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt
OQIMLI SHIFRLASH ALGORITMLARINI QIYOSIY BAHOLASH VA O‘ZBEKISTON RAQAMLI TIZIMLARI UCHUN TANLASH METODIKASI
1 Toshkent Kimyo xalqaro universiteti Samarqand filiali
Keywords
Abstract
Tadqiqotning maqsadi mavjud algoritmlar tahlilini O‘zbekiston raqamli xizmatlari va telemetriya tizimlari uchun tekshiriladigan tanlash mezonlariga aylantirishdir. Metodologiya 2024–2026-yillardagi kriptotahlilni tanqidiy ko‘rib chiqish, uchta AEAD konfiguratsiyasini bir xil muhitda o‘lchash, paket ustamasini analitik hisoblash va nonce hisoblagichini uzilishlarda tiklash simulyatsiyasini birlashtiradi. Intel Xeon Platinum 8573C serverida 16–65 536 baytli xabarlar uchun 810 ta o‘lchov seriyasi bajarildi. 32 baytda ChaCha20-Poly1305 va AES-256-GCM median vaqtlari mos ravishda 1,489 va 0,516 mikrosekundni tashkil etdi. Paket modeli 32 baytli davriy o‘lchovlarda 10 foizlik kriptografik ustama va 5 soniyalik kutish chegarasini birgalikda bajarib bo‘lmasligini, 64 baytda esa beshta o‘lchovni birlashtirish bilan bajarilishini ko‘rsatdi. Har biri 100 000 xabardan iborat 100 ta uzilish ssenariysida 256 qiymatli oraliqni oldindan saqlash nonce takrorlanishini bartaraf etdi; foydalanilgan holatni keyin saqlash siyosatida takroriy nonce medianasi 12 092 bo‘ldi. Ishning hissasi tezlik, paket va holat boshqaruvini aniq cheklovlar ostida bog‘lovchi hisoblash metodikasidir. Natijalar server tajribasi va berilgan model shartlariga tegishli; mahalliy sensorlarda energiya yoki apparat maydoni o‘lchovi sifatida talqin qilinmaydi.
References
- Beyne T., Flórez-Gutiérrez A., Todo Y. Accurate Parameter Estimates for Punctured Key Recovery Linear Attacks. IACR Communications in Cryptology. 2026;3(2). Nashr: 03.08.2026. DOI 10.62056/ava3z11w9p. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasining «Kiberxavfsizlik to‘g‘risida»gi O‘RQ-764-son Qonuni. 15.04.2022. LexUZdagi 27.09.2026 holatiga ochilgan amaldagi tahrir. DOI / URL
- He J., Hu K., Liu G. Exploring Core Monomial Prediction Further: Weak-Key Superpoly Recovery for 852-Round Trivium. Cryptology ePrint Archive, Paper 2025/1330. 2025. Foydalanilgan versiya: preprint. DOI / URL
- Katyshev S. Yu., Malov M. Yu. Fast correlation attack on reduced GRAIN-128AEAD. Matematicheskie Voprosy Kriptografii. 2025;16(1):85–98. DOI 10.4213/mvk488. DOI / URL
- Ekdahl P., Johansson T., Maximov A., Yang J. A new SNOW stream cipher called SNOW-V. IACR Transactions on Symmetric Cryptology. 2019(3):1–42. DOI 10.13154/tosc.v2019.i3.1-42. DOI / URL
- ETSI. TS 135 221 V19.0.0. Specification of the 3GPP Confidentiality and Integrity Algorithms EEA3 & EIA3; Document 1: EEA3 and EIA3 specifications. 3GPP TS 35.221, Release 19. 2025-10. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi, Amu-Surxon ITHB. Seminar bahona kamchiliklar oydinlashdi. 09.07.2025. DOI / URL
- Tezcan C., Leander G., Hadipour H. Cryptanalysis: Theory Versus Practice — Correcting Cryptanalysis Results on Ascon, ChaCha, and Serpent Using GPUs. IACR Transactions on Symmetric Cryptology. 2025(3):729–754. DOI 10.46586/tosc.v2025.i3.729-754. DOI / URL
- Flórez-Gutiérrez A., Todo Y. Improved Cryptanalysis of ChaCha: Beating PNBs with Bit Puncturing. EUROCRYPT 2025, Part I, LNCS 15601, 427–457. DOI 10.1007/978-3-031-91107-1_15. Ochiq versiya: ePrint 2025/437. DOI / URL
- Rukhin A. va boshqalar. A Statistical Test Suite for Random and Pseudorandom Number Generators for Cryptographic Applications. NIST SP 800-22 Rev. 1a. 2010. DOI 10.6028/NIST.SP.800-22r1a. DOI / URL
- Nir Y., Langley A. ChaCha20 and Poly1305 for IETF Protocols. RFC 8439. 2018. DOI / URL
- Wang D., Maximov A., Ekdahl P., Johansson T. Pushing to the limits: SNOW-Axn – a fast AEAD stream cipher in aggregated mode. IACR Communications in Cryptology. 2026;3(1). Nashr: 04.05.2026. DOI 10.62056/a6y7qj5vt. DOI / URL
- Dworkin M. Recommendation for Block Cipher Modes of Operation: Galois/Counter Mode (GCM) and GMAC. NIST SP 800-38D. 2007. DOI 10.6028/NIST.SP.800-38D. DOI / URL
- Hell M., Johansson T., Maximov A., Meier W., Sönnerup J., Yoshida H. Grain-128AEADv2 — A lightweight AEAD stream cipher. NIST LWC finalist spetsifikatsiyasi. 2021. DOI / URL
- Boesgaard M., Vesterager M., Zenner E. A Description of the Rabbit Stream Cipher Algorithm. RFC 4503. 2006. DOI / URL
- De Cannière C., Preneel B. Trivium Specifications. eSTREAM algoritm spetsifikatsiyasi. DOI / URL
- Langley A., Chang W.-T., Mavrogiannopoulos N., Strömbergson J., Josefsson S. ChaCha20-Poly1305 Cipher Suites for Transport Layer Security (TLS). RFC 7905. 2016. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Masofadan bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilarning soni 2025-yil 1-iyul holatiga. Nashr: 25.07.2025; yangilanish: 29.07.2025. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasining «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi O‘RQ-547-son Qonuni. 02.07.2019. LexUZdagi 27.09.2026 holatiga ochilgan amaldagi tahrir. DOI / URL
- Selander G., Mattsson J., Palombini F., Seitz L. Object Security for Constrained RESTful Environments (OSCORE). RFC 8613. 2019. DOI / URL
- Python Cryptographic Authority. Authenticated encryption. Cryptography 46.0.0 documentation. 2025. DOI / URL
- Liu C., Tian T. Dynamic Cube Attacks against Grain-128AEAD. IACR Transactions on Symmetric Cryptology. 2024(2):190–221. DOI 10.46586/tosc.v2024.i2.190-221. DOI / URL
- Sönmez Turan M., McKay K., Kang J., Kelsey J., Chang D. Ascon-Based Lightweight Cryptography Standards for Constrained Devices: Authenticated Encryption, Hash, and Extendable Output Functions. NIST SP 800-232. 2025. DOI 10.6028/NIST.SP.800-232. DOI / URL
- Ghafoori N., Miyaji A. The Related Key Boomerang Attack on ChaCha Permutation Function. Pragmatic Cybersecurity. 2026;1(2):16. Published 07.09.2026. DOI 10.53941/pc.2026.100016. DOI / URL
- Popov A. Prohibiting RC4 Cipher Suites. RFC 7465. 2015. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. O‘zbekistonda mobil internet abonentlari soni 10 yilda 4,3 barobarga oshgan. 05.08.2026. DOI / URL
- Rescorla E., Tschofenig H., Modadugu N. The Datagram Transport Layer Security (DTLS) Protocol Version 1.3. RFC 9147. 2022. DOI / URL
- ETSI. TS 135 216 V19.0.0. Specification of the 3GPP Confidentiality and Integrity Algorithms UEA2 & UIA2; Document 2: SNOW 3G specification. 3GPP TS 35.216, Release 19. 2025-10. DOI / URL
- Wu H. The Stream Cipher HC-128. Muallifning algoritm spetsifikatsiyasi. DOI / URL
- O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi. Parlamentda suv xo‘jaligi vazirining axboroti tinglandi. 12.12.2025. DOI / URL
- Carlet C., Sarkar P. The Nonlinear Filter Model of Stream Cipher Redivivus. arXiv:2502.01110. 2025. Foydalanilgan versiya: preprint. DOI / URL
- Bernstein D. J. Salsa20 specification. 2005. Muallif spetsifikatsiyasining ochiq nusxasi. DOI / URL
- Rescorla E. The Transport Layer Security (TLS) Protocol Version 1.3. RFC 8446. 2018. DOI / URL
- Sarkar P. The Grain Family of Stream Ciphers: an Abstraction, Strengthening of Components and New Concrete Instantiations. arXiv:2511.12981. 2025. Foydalanilgan versiya: preprint. DOI / URL