JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

O‘ZBEKISTONDA KIBERJINOYATCHILIK PROFILAKTIKASIDA AHOLINING KIBERXAVFSIZLIK MADANIYATINI BAHOLASHNING KONSEPTUAL-METODIK MODELI

Iminov Abdurasul Abdulatipovich1, Odiljon O‘rinkulov1

1 O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi

Keywords

phishing xabardorligi kiberxavfsizlik madaniyati kiber gigiyena kiberjinoyatchilik profilaktikasi inson omili ijtimoiy muhandislik raqamli savodxonlik

Abstract

Raqamli xizmatlar, onlayn to‘lovlar, elektron hukumat platformalari va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish kengaygani sari kiberjinoyatchilik profilaktikasida inson omili hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Maqolaning maqsadi O‘zbekiston sharoitida aholining kiberxavfsizlik madaniyatini baholashga xizmat qiluvchi konseptual-metodik modelni ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda normativ-huquqiy tahlil, ilmiy adabiyotlarni tizimli tahlil qilish, komparativ yondashuv va indikatorli modellashtirish usullaridan foydalanildi. Natijada kiberxavfsizlik xabardorligi, parol va autentifikatsiya madaniyati, phishing va ijtimoiy muhandislikni aniqlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, qurilma-ilova gigiyenasi, xavfli onlayn xatti-harakatlardan qochish hamda kiberhodisaga javob berish ko‘nikmalarini birlashtiruvchi Kiberxavfsizlik madaniyati indeksi taklif etildi. Model profilaktik ta’lim, segmentlangan treninglar va monitoring tizimini dalillarga asoslangan tarzda tashkil etish imkonini beradi. Maqolaning ilmiy yangiligi kiberxavfsizlik madaniyatini faqat nazariy xabardorlik emas, balki bilim, ko‘nikma, xavf idroki va amaliy xulq-atvor uyg‘unligi sifatida baholash mezonlarini taklif etishidadir.

Views: 139 Published: 2026-06-03 Pages: 48-52 Volume: 4 Issue: 3

References

  1. O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi O‘RQ-764-son Qonuni. 15.04.2022. URL: https://lex.uz/docs/-5960604
  2. Li L., Xu L., He W. The effects of antecedents and mediating factors on cybersecurity protection behavior // Computers in Human Behavior Reports. 2022. Vol. 5. Article 100165. DOI: 10.1016/j.chbr.2021.100165.
  3. Verizon. 2025 Data Breach Investigations Report. Verizon Business, 2025. URL: https://www.verizon.com/business/resources/reports/dbir/
  4. Argyridou E. et al. Cyber hygiene methodology for raising cybersecurity and data privacy awareness in health care organizations: concept study // Journal of Medical Internet Research. 2023. Vol. 25. Article e41294. DOI: 10.2196/41294.
  5. Yeoh W., Huang H., Lee W.-S., Al Jafari F., Mansson R. Simulated phishing attack and embedded training campaign // Journal of Computer Information Systems. 2022. Vol. 62, No. 4. P. 802–821. DOI: 10.1080/08874417.2021.1919941.
  6. World Economic Forum. Global Cybersecurity Outlook 2024. Geneva: WEF, 2024. URL: https://www.weforum.org
  7. Taherdoost H. A critical review on cybersecurity awareness frameworks and training models // Procedia Computer Science. 2024. DOI: 10.1016/j.procs.2024.04.156.
  8. Hillman D., Harel Y., Toch E. Evaluating organizational phishing awareness training on an enterprise scale // Computers & Security. 2023. Vol. 132. Article 103364. DOI: 10.1016/j.cose.2023.103364.
  9. Sutter T., Bozkir A.S., Gehring B., Berlich P. Avoiding the hook: influential factors of phishing awareness training on click-rates and a data-driven approach to predict email difficulty perception // IEEE Access. 2022. DOI: 10.1109/ACCESS.2022.3207272.
  10. Jabir R. et al. Phishing attacks in the age of generative artificial intelligence: a systematic review of human factors // AI. 2025. Vol. 6, No. 8. Article 174.
  11. International Telecommunication Union. Global Cybersecurity Index 2024. Geneva: ITU, 2024. URL: https://www.itu.int
  12. European Union Agency for Cybersecurity. ENISA Threat Landscape 2024. Athens: ENISA, 2024. URL: https://www.enisa.europa.eu
  13. Prümmer J., van Steen T., van den Berg B. A systematic review of current cybersecurity training methods // Computers & Security. 2024.
  14. Alsharida R.A. et al. A systematic review of multi-perspectives on human cybersecurity behavior // Technology in Society. 2023. Vol. 73. Article 102258. DOI: 10.1016/j.techsoc.2023.102258.
  15. Kiran U., Khan N.F., Murtaza H., Farooq A., Pirkkalainen H. Explanatory and predictive modeling of cybersecurity behaviors using protection motivation theory // Computers & Security. 2025. Vol. 149. Article 104204. DOI: 10.1016/j.cose.2024.104204.