Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt
TUPROQDAGI KUCHSIZ SUV-TUZ QAYTA TA’SIRINING AMALIY IDENTIFIKATSIYALANUVCHANLIGI: MODEL SEZGIRLIGI VA KUZATUV DIZAYNI
1 Ma’mun universiteti
Keywords
Abstract
Tuproqdagi suv-tuz qayta ta’sirini kuzatuvlardan aniqlash imkoniyati model sezgirligi va o‘lchash usuliga bog‘liq. Ishda ushbu bog‘liqlik 0,60 m chuqurlikdagi bir jinsli, o‘simliksiz tuproq ustuni uchun tekshirildi. Richards va adveksiya-dispersiya tenglamalariga konsentratsiya gradientidan kelib chiqadigan sinov hadi qo‘shildi. Hisoblarda Orolbo‘yining 2018-yil yozgi meteorologik qatori va Kelvin tenglamasidan olingan kritik sirt bosim balandligi ishlatildi. Chekli hajmlar yechimining to‘r, vaqt integratori va ichki o‘tkazuvchanlikni o‘rtachalash usuliga sezgirligi baholandi. Asosiy ssenariyda 320 katakli to‘rda o‘rtacha konsentratsiya 6,97% ga ortdi; uning logarifmik o‘zgarishining 69,7% i suv zaxirasining kamayishi bilan bog‘liq. Tuz zaxirasi 0-60 sm ustunda 2,06%, 0-30 sm qatlamda 7,03% ga ortdi. Parametrni baholash uchun 160 katakli model asosida har bir dizaynda 500 tadan, jami 20 000 ta sintetik baholash bajarildi. Uchastka xatosi sanalar bo‘yicha o‘zgarmas va yordamchi fizik parametrlar ma’lum bo‘lgan sharoitda EC proksisi s = 0 gipotezasini tegishli qatlamlarda 14,2% va 76,6% hollarda rad etdi; ustun bo‘yicha konsentratsiya va suv zaxirasi birgalikda kuzatilganda bu ulush 79,2% bo‘ldi. Biroq profil intervallari qayta ta’sir kattaligini aniq baholash uchun kengligicha qoldi. Natijalar tanlangan model va xato tuzilishiga shartlangan; ular dala validatsiyasi yoki optimal namuna chuqurligining isboti emas.
References
- Vanderborght J., Fetzer T., Mosthaf K., Smits K.M., Helmig R. (2017). Heat and water transport in soils and across the soil-atmosphere interface: 1. Theory and different model concepts. Water Resources Research, 53, 1057-1079. https://doi.org/10.1002/2016WR019982
- PC-Progress. HYDRUS-1D source code (2009). https://www.pc-progress.com (murojaat sanasi: 12.10.2026).
- Carsel R.F., Parrish R.S. (1988). Developing joint probability distributions of soil water retention characteristics. Water Resources Research, 24, 755-769. https://doi.org/10.1029/WR024i005p00755
- Mo‘minov S.Yu., Sobirov A.U. (2026). Divergent shakldagi nochiziqli kross-diffuziya parabolik sistemasi uchun avtomodel yechimlar va kompakt tayanch xossalari. “Matematika, amaliy matematika va axborot texnologiyalarining dolzarb muammolari” respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari (Nukus, 1-2-may 2026). Nukus: Qoraqalpoq davlat universiteti, 1-tom, 271-273.
- Mo‘minov S.Yu., Sobirov A.U. (2026). Sun’iy intellekt va masofadan zondlash texnologiyalari asosida O‘zbekistondagi sug‘oriladigan hududlarda tuproq sho‘rlanishi dinamikasini baholash. “Raqamli texnologiyalar, tarmoqlar va kommunikatsiyalar” xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari (18-19-may 2026), 1283-1287.
- Forkutsa I., Sommer R., Shirokova Y.I., Lamers J.P.A., Kienzler K., Tischbein B., Martius C., Vlek P.L.G. (2009). Modeling irrigated cotton with shallow groundwater in the Aral Sea Basin of Uzbekistan: I. Water dynamics. Irrigation Science, 27, 331-346. https://doi.org/10.1007/s00271-009-0148-1
- Mo‘minov S.Yu., Sobirov A.U. (2026). GAT va mashinaviy o‘rganish usullari asosida Orolbo‘yi hududida qurg‘oqchilik riskini baholash. “Orolbo‘yi hududida iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sharoitida qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning innovatsion texnika va texnologiyalari” xalqaro ilmiy va ilmiy-texnik konferensiyasi materiallari, 443-449. https://doi.org/10.5281/zenodo.19435562
- Mo‘minov S.Yu., Sobirov A.U. (2026). Ellikqal’a tumani misolida 2018-2024-yillar oralig‘ida tuproq sho‘rlanishi va iqlim omillarining o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish. System Analysis and Modeling in Economy and International Relations: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference (Toshkent, 15-yanvar 2026). Toshkent: University of World Economy and Diplomacy, 7-12. https://doi.org/10.5281/zenodo.18217840
- Šimůnek J., Šejna M., Saito H., Sakai M., van Genuchten M.Th. (2013). The HYDRUS-1D software package for simulating the one-dimensional movement of water, heat, and multiple solutes in variably-saturated media. Version 4.17. HYDRUS Software Series 3. Riverside: University of California Riverside.
- van Genuchten M.Th. (1980). A closed-form equation for predicting the hydraulic conductivity of unsaturated soils. Soil Science Society of America Journal, 44, 892-898. https://doi.org/10.2136/sssaj1980.03615995004400050002x
- Allen R.G., Pereira L.S., Raes D., Smith M. (1998). Crop evapotranspiration: Guidelines for computing crop water requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper 56. Rome: FAO.
- Celik I.B., Ghia U., Roache P.J., Freitas C.J., Coleman H., Raad P.E. (2008). Procedure for estimation and reporting of uncertainty due to discretization in CFD applications. Journal of Fluids Engineering, 130, 078001. https://doi.org/10.1115/1.2960953
- Raue A., Kreutz C., Maiwald T., Bachmann J., Schilling M., Klingmüller U., Timmer J. (2009). Structural and practical identifiability analysis of partially observed dynamical models by exploiting the profile likelihood. Bioinformatics, 25, 1923-1929. https://doi.org/10.1093/bioinformatics/btp358
- Self S.G., Liang K.-Y. (1987). Asymptotic properties of maximum likelihood estimators and likelihood ratio tests under nonstandard conditions. Journal of the American Statistical Association, 82, 605-610. https://doi.org/10.1080/01621459.1987.10478472
- NASA POWER Project. Prediction of Worldwide Energy Resources (POWER): Daily API. NASA Langley Research Center. https://power.larc.nasa.gov (murojaat sanasi: 11.10.2026).
- Mualem Y. (1976). A new model for predicting the hydraulic conductivity of unsaturated porous media. Water Resources Research, 12, 513-522. https://doi.org/10.1029/WR012i003p00513
- Nachshon U., Weisbrod N., Dragila M.I., Grader A. (2011). Combined evaporation and salt precipitation in homogeneous and heterogeneous porous media. Water Resources Research, 47, W03513. https://doi.org/10.1029/2010WR009677
- Szymkiewicz A. (2009). Approximation of internodal conductivities in numerical simulation of one-dimensional infiltration, drainage, and capillary rise in unsaturated soils. Water Resources Research, 45, W10403. https://doi.org/10.1029/2008WR007654
- Kemper W.D., Rollins J.B. (1966). Osmotic efficiency coefficients across compacted clays. Soil Science Society of America Journal, 30, 529-534. https://doi.org/10.2136/sssaj1966.03615995003000050005x
- Forkutsa I., Sommer R., Shirokova Y.I., Lamers J.P.A., Kienzler K., Tischbein B., Martius C., Vlek P.L.G. (2009). Modeling irrigated cotton with shallow groundwater in the Aral Sea Basin of Uzbekistan: II. Soil salinity dynamics. Irrigation Science, 27, 319-330. https://doi.org/10.1007/s00271-009-0149-0
- Fujimaki H., Shimano T., Inoue M., Nakane K. (2006). Effect of a salt crust on evaporation from a bare saline soil. Vadose Zone Journal, 5, 1246-1256. https://doi.org/10.2136/vzj2005.0144