JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

TURKIY TILLAR SINTAKSISI UCHUN KO‘P DARAJALI HAMDA IYERARXIK KOMPYUTERLI MODELLAR

Norov Abdisait Muradovich1

1 Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.20602849

Keywords

agglyutinativ tillar Dependency Tree sintaksis kompyuterli modellashtirish Constituency Tree turkiy tillar NLP iyerarxik model

Abstract

Maqolada turkiy tillar sintaktik tuzilishini kompyuterli modellashtirishning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilingan. Agglyutinativ tillar xususiyatlaridan kelib chiqqan holda sintaktik tahlil jarayoni uchun ko‘p darajali hamda iyerarxik model taklif etilgan. Modelda morfema, so‘z, so‘z birikmasi, gap va matn darajalari o‘zaro bog‘langan holda ifodalanadi. Shuningdek, “Dependency Grammar” va “Constituency Grammar” yondashuvlarining turkiy tillar uchun qo‘llanilishi tahlil qilinib, o‘zbek tili misolida sintaktik daraxtlar qurish algoritmi ishlab chiqilgan.

Views: 107 Published: 2026-06-09 Pages: 96-101 Volume: 4 Issue: 3

References

  1. Erdal M. A Grammar of Old Turkic. – Leiden: Brill, 2004. – 575 p.
  2. Jurafsky D., Martin J. H. Speech and Language Processing: An Introduction to Natural Language Processing, Computational Linguistics, and Speech Recognition. – 3rd ed. – Stanford University Draft, 2025. – 690 p.
  3. Nivre J., de Marneffe M.-C., Ginter F., Goldberg Y., Hajic J., Manning C. D., McDonald R., Petrov S., Pyysalo S.,
  4. Chomsky N. Aspects of the Theory of Syntax. – Cambridge, MA: MIT Press, 1965. – 251 p.
  5. Manning C. D., Schütze H. Foundations of Statistical Natural Language Processing. – Cambridge, MA: MIT Press, 1999. – 680 p.
  6. Johanson L., Csató É. Á. The Turkic Languages. – London: Routledge, 1998. – 608 p.
  7. Nivre J. Dependency Grammar and Dependency Parsing // MSI Report. – Växjö University, Sweden, 2005. – 32 p.
  8. Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton & Co., 1957. – 117 p.
  9. Tesnière L. Éléments de syntaxe structurale. – Paris: Klincksieck, 1959. – 670 p.
  10. Kübler S., McDonald R., Nivre J. Dependency Parsing. – San Rafael, CA: Morgan & Claypool Publishers, 2009. – 105 p.
  11. Silveira N., Tsarfaty R., Zeman D. Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection // Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2016). – Portorož, Slovenia, 2016. – P. 1659–1666.