JBT Journal
Advanced

Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt

MURAKKAB G‘OVAKLI MUHITLARDA FRAKTAL PARAMETRLAR ASOSIDA FILTRATSIYA JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH VA SONLI HISOBLASH ALGORITMLARI

Mirzayev Sanjar Mumin o‘g‘li1

1 Axborot texnologiyalari va menejment universiteti

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.23380127

Keywords

Darsi qonuni kapillyar egrilik (tortuosity) g‘ovakli muhit chekli ayirmalar usuli fraktal o‘lcham fraktal parametrlar o‘tkazuvchanlik tenzori Menger gubkasi R-funksiya usuli (RFM) matematik modellashtirish bosim gradiyenti sonli hisoblash algoritmi filtratsiya jarayoni

Abstract

Mazkur maqolada murakkab g‘ovakli va yoriqsimon muhitlarda (tog‘ jinslari, yerosti qatlamlari, filtrlash membranalari, g‘ovakli qurilish materiallari va aerogellar) bir jinsli bo‘lmagan suyuqlik hamda gaz filtratsiyasi jarayonlarini fraktal geometriya parametrlari asosida matematik modellashtirish va sonli hisoblash algoritmlarini ishlab chiqish masalalari tadqiq qilingan. An’anaviy Evklid geometriyasi va Darsi qonuniga asoslangan gidrodinamik modellarning murakkab iyerarxik g‘ovak strukturalardagi chegaralanganligi tahlil qilinib, Menger gubkasi va Serpinskiy gilami analoglari hamda R-funksiyalar metodi (RFM) yordamida g‘ovaklar fazosi va kapillyarlar tizimining analitik modellari shakllantirildi. G‘ovaklar o‘lchamlari taqsimotining fraktal o‘lchami (Df) hamda oqim chiziqlari egriligi (tortuosity) fraktal o‘lchami (DT) orqali modifikatsiyalangan Kozeni-Karman o‘tkazuvchanlik modeli keltirib chiqarildi. Anomal va nochiziqli filtratsiya jarayonini ifodalovchi xususiy hosilali differensial tenglamalar tizimi uchun chekli ayirmalar (FDM) va chekli hajmlar (FVM) usullariga asoslangan oshkormas sonli hisoblash algoritmi hamda dasturiy majmuasi yaratildi. Hisoblash eksperimentlari natijalari taklif etilgan fraktal filtratsiya modeli an’anaviy modellarga nisbatan bosim taqsimoti va oqim tezligini 18–24% yuqori aniqlikda bashorat qilish imkonini berishini ko‘rsatdi.

Views: 108 Published: 2026-10-13 Pages: 225-231 Volume: 4 Issue: 5

References

  1. Magistrlik dissertatsiyasi. – Qarshi: Axborot texnologiyalari va menejment universiteti, 2026. – 115 b.
  2. Mandelbrot B.B. The Fractal Geometry of Nature. – New York: W.H. Freeman and Company, 1982. – 468 p.
  3. Berdiyev G‘.R. Me’morchilikda fraktal shakllarni kompyuter modellashtirish texnologiyasini ishlab chiqish // Arxitektura, qurilish va dizayn. – 2021. – №3. – B. 39–46.
  4. Anarova Sh.A., Narzulloyev O.M., Berdiyev G‘.R. Construction of the equation of fractals structure based on the Rvachev R-functions theories // IOP Conference Series: Journal of Physics. – 2019. – Vol. 1260. – 102002. – P. 1–8.
  5. Mirzayev S.M. Me’morchilikdagi fraktal tuzilmalarni kompyuterli modellashtirish:
  6. Berdiev G., Djurayeva M. Designing fractal buildings using iterative function systems // Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Vol. 3. – Issue 5. – P. 983–992.
  7. Sadullayeva Sh.A., Berdiyev G‘.R., Saidkulov E.A. Me’moriy fraktal shakllarning tahlili va istiqboldagi o‘rni // Muhammad al-Xorazmiy avlodlari. – Toshkent, 2021. – №2(16). – B. 142–148.
  8. Nazirova E., Nematov A., Mahmudova M. Algorithm for solving boundary value problems of parabolic equations and 3D visualization of results // Proceedings of ICISCT 2021. – Tashkent: IEEE, 2021. – P. 1–5.